Oszustwo w świetle prawa karnego – jakie zachowania prowadzą do odpowiedzialności karnej?

Przestępstwo oszustwa od lat pozostaje jednym z najczęściej występujących czynów zabronionych rozpoznawanych przez polskie sądy. Choć wielu osobom kojarzy się przede wszystkim z wyłudzeniami pieniędzy lub nieuczciwymi transakcjami, zakres odpowiedzialności przewidzianej w art. 286 § 1 Kodeksu karnego jest o wiele szerszy. O przypisaniu sprawcy winy nie decyduje wyłącznie fakt, że druga strona poniosła stratę. Konieczne jest wykazanie szeregu przesłanek, w tym działania z zamiarem osiągnięcia korzyści majątkowej, wprowadzenia pokrzywdzonego w błąd lub wykorzystania jego błędnego przekonania, a także doprowadzenia do niekorzystnego rozporządzenia mieniem. Właśnie ocena tych elementów najczęściej przesądza o wyniku postępowania karnego. Warto zatem przyjrzeć się, jak ustawodawca definiuje przestępstwo oszustwa, jakie zachowania mogą prowadzić do odpowiedzialności karnej oraz z jakimi konsekwencjami muszą liczyć się osoby, którym postawiono taki zarzut.

Kiedy dochodzi do popełnienia przestępstwa oszustwa?

Podstawowy typ oszustwa został uregulowany w art 286 kk. Zgodnie z tym przepisem odpowiedzialności karnej podlega osoba, która w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem poprzez wprowadzenie jej w błąd, wyzyskanie istniejącego błędu albo wykorzystanie niezdolności do należytego pojmowania podejmowanego działania. Już z samej treści przepisu wynika, że przypisanie odpowiedzialności wymaga wykazania kilku elementów jednocześnie. Brak choćby jednego z nich może prowadzić do wykluczenia odpowiedzialności za oszustwo.

Szczególne znaczenie ma zamiar sprawcy. Przestępstwo oszustwa można popełnić wyłącznie umyślnie i z zamiarem bezpośrednim osiągnięcia korzyści majątkowej. Nie wystarczy więc wykazać, że czyjeś zachowanie doprowadziło do niekorzystnych skutków finansowych. Konieczne jest ustalenie, że sprawca od początku dążył do uzyskania korzyści majątkowej i świadomie posłużył się jednym ze sposobów wskazanych w ustawie. Z tego względu nie każde niewywiązanie się z umowy, opóźnienie w zapłacie czy nieudana inwestycja będzie oznaczała popełnienie przestępstwa. W wielu przypadkach spór pozostanie wyłącznie sprawą cywilną.

To właśnie rozróżnienie między odpowiedzialnością cywilną a karną jest jednym z najczęstszych problemów pojawiających się w praktyce. Sam fakt, że jedna ze stron umowy nie wykonała swojego zobowiązania, nie przesądza jeszcze o oszustwie. Organy ścigania i sąd muszą ustalić, czy już w chwili podejmowania działania sprawca działał z zamiarem wprowadzenia drugiej strony w błąd i osiągnięcia korzyści majątkowej.

Najważniejsze znamiona oszustwa w praktyce

Najczęściej spotykaną postacią oszustwa jest wprowadzenie pokrzywdzonego w błąd. Polega ono na wywołaniu u drugiej osoby fałszywego wyobrażenia o okolicznościach mających znaczenie dla podjęcia decyzji majątkowej. Może to dotyczyć sytuacji finansowej kontrahenta, właściwości oferowanego towaru, zakresu świadczonych usług czy zamiaru wykonania zawartej umowy. Istotne jest jednak, aby błędne przekonanie miało wpływ na decyzję pokrzywdzonego. Gdyby znał rzeczywisty stan rzeczy i mimo to postąpił w taki sam sposób, odpowiedzialność za oszustwo co do zasady nie powstanie.

Drugim sposobem działania jest wyzyskanie błędu. W tym przypadku sprawca nie tworzy fałszywego wyobrażenia, lecz celowo wykorzystuje błąd, który już wcześniej istniał po stronie pokrzywdzonego. Zamiast skorygować nieprawdziwe przekonanie, wykorzystuje je dla własnej korzyści. Tego rodzaju sytuacje pojawiają się między innymi przy zawieraniu umów gospodarczych, gdy jedna ze stron przemilczy informacje mające istotne znaczenie dla oceny ryzyka zawieranej transakcji.

Najrzadziej spotykaną postacią jest wyzyskanie niezdolności do należytego pojmowania podejmowanego działania. Dotyczy ona osób, które z uwagi na wiek, stan zdrowia lub inne okoliczności nie są w stanie właściwie ocenić skutków swoich decyzji. Odpowiedzialność karna powstaje wtedy, gdy sprawca świadomie wykorzystuje taki stan, doprowadzając pokrzywdzonego do rozporządzenia mieniem.

Niezależnie od sposobu działania konieczne jest jeszcze wystąpienie niekorzystnego rozporządzenia mieniem. Pojęcie to jest szersze niż sama szkoda majątkowa. Obejmuje również sytuacje, w których pokrzywdzony zwiększa swoje ryzyko finansowe lub podejmuje decyzję, której nie podjąłby, gdyby znał rzeczywisty stan rzeczy. Z tego powodu odpowiedzialność za oszustwo może powstać nawet wtedy, gdy ostatecznie nie doszło do trwałej straty majątkowej, lecz zachowanie sprawcy naraziło pokrzywdzonego na realne pogorszenie jego sytuacji.

Odpowiedzialność karna za oszustwo

Przestępstwo oszustwa zagrożone jest karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. W określonych przypadkach sąd może orzec również grzywnę lub karę ograniczenia wolności, jeżeli pozwalają na to przepisy dotyczące wymiaru kary. Surowsza odpowiedzialność grozi sprawcom, których czyn dotyczy mienia znacznej wartości. Jeśli wartość wyłudzonego mienia przekracza 200 tys. zł, wówczas zastosowanie znajduje art. 294 § 1 Kodeksu karnego, przewidujący karę pozbawienia wolności do 10 lat. Zgodnie natomiast z art. 294 § 3 i 4 k.k., gdy wartość wyłudzonego mienia przekracza 5 milionów złotych, sprawcy grozi kara pozbawienia wolności od lat 3 do 20, a w przypadku wartości przekraczającej 10 milionów złotych – kara pozbawienia wolności od lat 5 do 25. Jednocześnie ustawodawca przewidział możliwość łagodniejszego potraktowania sprawcy, jeżeli okoliczności sprawy uzasadniają uznanie czynu za wypadek mniejszej wagi. Ocena ta zależy od całokształtu okoliczności, w tym sposobu działania sprawcy, wartości mienia oraz stopnia społecznej szkodliwości czynu.

Konsekwencje skazania nie ograniczają się jednak wyłącznie do wymierzenia kary. W wielu sprawach sąd orzeka także obowiązek naprawienia szkody na rzecz pokrzywdzonego. Dla oskarżonego może to oznaczać konieczność zwrotu wysokich kwot niezależnie od wymierzonej sankcji karnej. Warto również pamiętać o instytucji przedawnienia. W przypadku podstawowego typu oszustwa karalność czynu ustaje po upływie 15 lat od jego popełnienia, przy czym wszczęcie postępowania karnego przed upływem tego terminu powoduje jego dalsze wydłużenie na zasadach określonych w Kodeksie karnym.

Jak przebiegają sprawy o oszustwo i dlaczego znaczenie mają okoliczności konkretnego przypadku?

Postępowania dotyczące oszustwa należą do najbardziej wymagających pod względem dowodowym. Sam fakt, że doszło do niewykonania umowy lub powstania zaległości finansowych, nie wystarcza do przypisania odpowiedzialności karnej. Organy ścigania muszą wykazać, że już w chwili podejmowania działania sprawca miał zamiar osiągnięcia korzyści majątkowej i świadomie doprowadził pokrzywdzonego do niekorzystnego rozporządzenia mieniem. Z tego względu istotnego znaczenia nabierają dokumenty, korespondencja stron, zeznania świadków czy opinie biegłych, które pozwalają odtworzyć przebieg zdarzeń oraz rzeczywiste intencje uczestników. Równie ważny jest etap postępowania przygotowawczego. To właśnie wtedy gromadzona jest większość materiału dowodowego, który później stanowi podstawę rozstrzygnięcia sądu. Zarówno osoba, której przedstawiono zarzut oszustwa, jak i pokrzywdzony powinni aktywnie korzystać z przysługujących im uprawnień procesowych. W wielu sprawach właściwie prowadzona obrona lub odpowiednio przygotowane działania pełnomocnika pokrzywdzonego mają istotny wpływ na ocenę materiału dowodowego oraz końcowy wynik postępowania.

Oszustwo jest przestępstwem o złożonej konstrukcji, a jego ocena wymaga każdorazowo szczegółowej analizy okoliczności konkretnej sprawy. Dla przypisania odpowiedzialności nie wystarczy ustalenie, że jedna ze stron poniosła niekorzystne skutki finansowe. Konieczne jest wykazanie wszystkich ustawowych znamion czynu, w szczególności zamiaru osiągnięcia korzyści majątkowej oraz związku między zachowaniem sprawcy a niekorzystnym rozporządzeniem mieniem. To właśnie dlatego sprawy z art. 286 Kodeksu karnego często wymagają szczegółowej oceny dowodów i wyraźnego oddzielenia odpowiedzialności karnej od sporów, które powinny być rozstrzygane wyłącznie na gruncie prawa cywilnego.

Kancelaria Adwokacka dr Aleksandra Rychlewska-Hotel z Krakowa zajmuje się wyłącznie prawem karnym: obroną w sprawach karnych, karnych gospodarczych i skarbowych oraz sprawach korupcyjnych. Adwokat ma stopień doktora nauk prawnych z prawa karnego i każdą sprawą zajmuje się osobiście, od postępowania przygotowawczego po proces przed sądem. Kancelaria mieści się przy Rynku Dębnickim w Krakowie, a spotkania odbywają się stacjonarnie lub zdalnie. Kontakt: [email protected], +48 576 631 448, www.karh.pl.